Afscheid (& leeslijst)

Posted on May 7, 2018

Toespraak bij mijn opa’s crematie, 04-05-2018

 

Ik was 8 of 9 jaar en de moeders op het schoolplein maakten zich ernstige zorgen over me. Op een dag kwam één van die moeders naar me toe en zei: ‘Je ouders zijn hier niet zo vaak of wel?’

Het was Soest, in het begin van de jaren 90 en bijna niemand in mijn klas had twee werkende ouders, maar ik wel. Ik was daarom veel bij mijn grootouders in Bilthoven en bij mijn oma Si in Soest, wat ik ook vertelde aan die moeder op het schoolplein.

Waarop ze me even heel meelijwekkend aankeek en toen zei: ‘Och meisje. Je zult je mama wel heel erg missen of niet?’

.:.

Het was me direct duidelijk dat deze moeders iets fundamenteels over ouderschap niet hadden begrepen. Ouders hebben nu eenmaal de primaire taak om te zorgen dat hun kinderen niet verongelukken en om grenzen te stellen aan de wereld. Grootouders hebben een stuk minder directe doodsangsten en een heleboel meer tijd.  Dus als je avonturen wil beleven en de wereld wil zien, dan moet je bij hen zijn en niet bij je ouders.

Ik had het geluk om op te groeien met drie volstrekt markante, eigenzinnige en avontuurlijke grootouders, die ik vandaag op deze plaats eigenlijk allemaal wil herdenken. Maar in het bijzonder wil ik vandaag iets vertellen over mijn opa Steven, en wel op een bij hem passende manier: ik heb namelijk een Steven ten Brinke leeslijst samengesteld.

Omwille van de strakke planning heb ik me beperkt tot drie boeken die we recent samen gelezen hebben. Maar die ik wel allemaal typerend vind voor de grootvader die hij was.

.:.

Te beginnen met Er ist wieder da van Timur Vermes. Dit is zonder twijfel de grappigste en intelligentste politieke satire van de afgelopen jaren. Een boek dat voortdurend rammelt aan zekerheden en speelt met je verwachtingen, wat zo ongeveer iedere politieke discussie ooit samenvat die ik met mijn opa heb gevoerd.

Want bij mijn opa langsgaan, dat deed ik niet zonder voorbereiding. Een normaal bezoek aan hem verliep ongeveer als volgt: dag Olga, fijn dat je er bent, zeg, wat vind je van het nieuwe boek van Piketty in relatie tot de Europese economie? Nou, die naam zegt me wel wat… Maar die naam zegt me helemaal niets en de rest van de week ben ik bezig met lezen over economische ongelijkheid en het Europese financiële beleid, zodat ik compleet ben voorbereid als hij de week erna hallo zegt en leuk dat je er bent en dan: ‘Zeg, als moderne feministe, de hele affaire Heleen Mees…’ Eh. Heleen… wie?

Op deze manier heb ik 34 jaar achter het brein van mijn opa aangerend en het was fantastisch. Want ik ken weinig mensen met zo’n onstilbare nieuwsgierigheid. Zo’n betrokkenheid bij de wereld en zoveel politieke bevlogenheid. Zo deed hij ons twee weken geleden nog de volledige geschiedenis van de PvdA uit de doeken en waarom die partij niet met zijn tijd is meegegaan en GroenLinks wel.

.:.

Zonder het verleden kun je het heden niet begrijpen en zonder fantasie valt er geen touw vast te knopen aan de realiteit. En dat brengt me van Er ist wieder da op The Ode less Travelled en de liefde die ik van mijn opa heb geërfd voor verhalen en geschiedenis. Hij speelde Hugo de Groot in Slot Loevestein, we waren filosofen en oude goden in Athene en in het Prinsenhof in Delft kregen diverse museumbezoekers de schrik van hun leven toen een bejaarde man bovenaan een trap naar zijn hart greep en vervolgens naar beneden stortte. Dit was mijn opa, in de rol van Willem van Oranje, zojuist beschoten door Balthasar Gerards in 1584.

Maar ook zijn belangstelling voor taal, taalgrappen en poëzie klonk in alles door. Als kind verbaasde ik me altijd dat Sinterklaas zo’n matige dichter was, behalve in Bilthoven, waar het gemiddelde Sinterklaasgedicht begon met de mededeling: ‘het volgende graag voordragen in jambische pentameter, LUID en DUIDELIJK’. Maar er waren ook jaren waarin Sinterklaas ineens gefascineerd leek door sonnetten, rondo’s of odes. Vandaar dit boek, waarin Stephen Fry deze en nog tientallen andere obscure dichtvormen toelicht, inclusief tips om ze zelf te schrijven. Superleuk voor kleinkinderen met Sinterklaas. De enige dichtvorm die ontbreekt is het Commentarium – de 4/2 regelige dichtvorm die mijn opa uitvond om Facebookdiscussies te imiteren, maar misschien kan dat in een volgende editie worden toegevoegd.

.:.

Ik wil afsluiten met Het Chazaars Woordenboek van Milorad Pavic, een volslagen surrealistisch woordenboek over een fictief volk dat echt heeft bestaan. Net als dit boek had mijn opa een enorme liefde voor het vreemde, voor de rafelrandjes, voor de dingen en mensen die anders zijn. En die, net als de Chazaren, worstelen om stand te houden.

Ik ben zelf een van die mensen – een kind dat buiten de normaalcurve viel en toch had ik bij mijn opa nooit het idee dat ik raar was, dat ik iets mankeerde of minder was dan de rest. Hij nam me serieus bij alles wat ik probeerde. Zo herinner ik me een verhaal dat ik voor hem schreef als klein meisje – De Pechvogel, waarin mijn opa een nieuwe vogelsoort ontdekt in Schotland – en weken later kwam hij nog met inzichten, vragen en hij maakte er zelfs een volwassen bewerking van. Toen mijn film De Ontsnapping uitkwam deed hij een volledige studie naar het erotische werk van Heleen van Royen en het gevoelsleven van 38-jarige huismoeders.

Hij vertelde me verhalen over vrouwen die zich niets aantrokken van de conservatieve normen en verwachtingen van anderen: Anna Maria van Schurman. Mathilde van Engeland. Betje Wolff. En toen ik een paar jaar geleden per ongeluk met twee partners thuiskwam in plaats van één – en een deel van onze families ons liet vallen omdat dit Nu Eenmaal Niet Is Hoe Het Hoort – was mijn opa de eerste die ons liefdevol onthaalde en zei: ‘Jullie zijn meer dan een familie. Ik heet jullie welkom als clan.’

En we hebben dit soort mensen nodig, zeker als we jong zijn. Volwassenen die ons het idee geven dat we goed zijn zoals we zijn. Die onze dromen met ons meedromen. En die hun eigen kleurrijke zelf durven te zijn, ongeacht de mening van de buitenwereld. Het heeft mij de moed gegeven om mijn eigen weg te gaan.

Goede verhalen hebben de kracht om ons voor altijd te veranderen. Of zoals Het Chazaars Woordenboek zegt: ‘de lezer die terugkeert van de open zee van emoties is niet dezelfde lezer die aan het begin van het boek vertrok.’

Opa, jouw leven en alle verhalen die daarbij hoorden, hebben zoveel voor mij betekend en ik ben je daar zo ontzettend dankbaar voor. Ik hoop dat ik iets van dat geluk en iets van die verhalen door kan geven aan de mensen die mij lief zijn.

Want een goed verhaal, lieve opa, is nooit helemaal…